REACH uyumluluğu nedir, SVHC ve %0,1 kuralı nasıl işler, RoHS'tan farkı ne? Membran anahtar ve kontrol paneli kullanan üreticiler için adım adım rehber.

REACH uyumluluğu, AB pazarına sunduğunuz bir ürünün içindeki kimyasalları bilmeniz, “Yüksek Önem Arz Eden Maddeler” (SVHC) listesindeki bir madde herhangi bir parçada ağırlıkça %0,1’i aşıyorsa bunu müşterinize bildirmeniz ve bunu belgeleyebilmeniz demektir. Bir kontrol paneli, beyaz eşya ön yüzü ya da medikal cihaz tuş takımı üretiyorsanız, mesele tek bir “belge” almaktan ibaret değildir: ürünün her katmanını, yani grafik film, yapıştırıcı, iletken mürekkep, metal dome ve LED dahil, tek tek bilmeniz gerekir. Bu rehberde REACH’in sizden tam olarak ne istediğini, RoHS’tan nasıl ayrıldığını ve bir membran anahtarın uyumluluk dosyasının nasıl hazırlandığını sade bir dille anlatıyoruz.

TL;DR

REACH, AB’de üretilen veya AB’ye ithal edilen kimyasalları düzenleyen tüzüktür; eşya (article) üreten veya ihraç eden firma için ana yükümlülük SVHC bilgisini aktarmaktır.
%0,1 eşiği ürünün toplam ağırlığına göre değil, ürünü oluşturan her bir parçaya göre hesaplanır. Bir kontrol panelinde film, yapıştırıcı ve dome ayrı ayrı değerlendirilir.
RoHS ise elektrikli ve elektronik ekipmanda 10 maddeyi homojen malzeme bazında sınırlar; iki mevzuat birbirinin yerine geçmez.
Uyumluluk bir kerelik işlem değildir: SVHC listesi güncellendikçe dosyanızı da güncellemeniz gerekir.
En sağlam savunma, tüm alt tedarikçilerden toplanmış beyanlar ve malzeme bilgileriyle kurulmuş, düzenli tutulan bir teknik dosyadır.

İçindekiler

REACH nedir, kimleri bağlar?
Eşya üreticisinin asıl yükümlülüğü: SVHC ve %0,1 kuralı
RoHS ve REACH: aynı şey değil
Bir membran anahtarda hangi parçalar incelenir?
REACH uyumluluk dosyası adım adım
“REACH belgesi” ve “REACH sertifikası” ne anlama gelir?
Sık yapılan hatalar
Bizim bakışımız: uyumluluk çizim masasında başlar
Projeniz için doğru membran anahtar
Sıkça sorulan sorular
Kaynaklar

REACH nedir, kimleri bağlar?

REACH, “Registration, Evaluation, Authorisation and Restriction of Chemicals” ifadesinin kısaltmasıdır; Türkçede Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması olarak geçer. AB’nin 1907/2006 sayılı tüzüğüdür ve 1 Haziran 2007’de yürürlüğe girmiştir.

Tüzük üç farklı rolü farklı şekilde bağlar:

Madde üreticisi ve ithalatçısı: Kimyasalı AB’de üreten veya AB’ye getiren firma. Kayıt (registration) yükümlülüğü esas olarak bu grubu ilgilendirir.
Karışım hazırlayan firma: Mürekkep, yapıştırıcı, vernik gibi karışımları üretenler. Güvenlik bilgi formu bu grubun gündemindedir.
Eşya üreticisi, ithalatçısı ve tedarikçisi: Belirli bir şekli ve yüzeyi olan, işlevi kimyasal bileşiminden çok tasarımıyla belirlenen ürünleri sunanlar. Membran anahtar, kontrol paneli, panel etiketi, beyaz eşya ön yüzü ve tarım makinesi kumanda paneli bu gruptadır.

Türkiye’den AB’ye ürün gönderen bir ekipman üreticisi çoğu zaman üçüncü gruptadır. Burada sorun kayıt değil, bilgidir: ürününüzdeki maddeleri bilip bilmediğiniz ve müşterinize aktarıp aktarmadığınız. Uyumsuzluğun karşılığı da somuttur: ürünlerin AB sınırında durdurulması, piyasadan çekilmesi ve idari para cezaları gündeme gelebilir. Üstelik AB’deki alıcınız, ithalatçı sıfatıyla bu yükü kendi üzerine almak istemediği için uyumluluk bilgisini genellikle tedarik sözleşmesinin bir şartı olarak sizden ister.

Eşya üreticisinin asıl yükümlülüğü: SVHC ve %0,1 kuralı

Avrupa Kimyasallar Ajansı (ECHA), insan sağlığı veya çevre açısından ciddi endişe yaratan maddeleri “Aday Liste” (Candidate List) adı verilen SVHC listesinde toplar. Bir madde listeye girdiği tarihten itibaren, o maddeyi içeren eşyaları piyasaya sunan firmalar için yükümlülükler hemen başlar.

ECHA’nın özetine göre temel kurallar şunlardır:

Tedarik zincirinde bilgi aktarımı (REACH Madde 33/1): Eşyanızın herhangi bir parçasında Aday Listedeki bir madde ağırlıkça %0,1’in üzerindeyse, eşyayı verdiğiniz firmaya güvenli kullanım için yeterli bilgiyi, en azından maddenin adını, kendiliğinden iletmeniz gerekir.
Tüketiciye yanıt (Madde 33/2): Bir tüketici SVHC içeriğini sorarsa en geç 45 gün içinde, ücretsiz yanıt vermeniz gerekir. Ürün %0,1’in üzerinde SVHC içermiyorsa bu bilgi yükümlülüğü doğmaz.
ECHA’ya bildirim (Madde 7/2): AB içindeki üretici veya ithalatçı, eşyalarda toplamda yılda 1 tonu aşan SVHC miktarlarını belirli koşullarda ECHA’ya bildirir.
SCIP bildirimi: AB’deki tedarikçiler, %0,1’in üzerinde SVHC içeren eşyaları SCIP veri tabanına bildirmekle yükümlüdür. Bu veri tabanı, atık işletmecilerinin ve tüketicilerin ürünlerdeki SVHC’leri bilebilmesi için kurulmuştur.

Türkiye’de üretip AB’ye satan firma için pratik sonuç şudur: SCIP bildirimini çoğu zaman AB’deki ithalatçı müşteriniz yapar, ama bunu yapabilmesi için gereken parça bazlı bilgiyi sizden ister. Bu bilgiyi veremeyen tedarikçi, alıcı için risk demektir.

%0,1 neye göre hesaplanır?

Burası en çok hata yapılan yerdir. Eşik, tüm ürünün ağırlığına göre değil, eşyayı oluşturan her bir parçanın kendi ağırlığına göre hesaplanır. Bu yorum tarihsel olarak tartışmasız değildi: üye devletler ile Avrupa Komisyonu eşiğin nasıl hesaplanacağında anlaşamamış ve konu AB Adalet Divanı’na taşınmıştı. Bugünkü yaklaşım ECHA’nın eşyalardaki maddelere ilişkin rehberinin 4.0 sürümünde ayrıntılı şekilde anlatılır.

Bir örnekle düşünelim: 400 gramlık bir kontrol paneli kutusunun içindeki 15 gramlık bir membran anahtarda, 0,5 gramlık bir yapıştırıcı katmanı düşünün. Bu katmandaki bir SVHC, tüm panelin ağırlığına bölündüğünde önemsiz görünür. Ama hesap yapıştırıcı katmanının kendi ağırlığı üzerinden yapılır. Yani o 0,5 gramın %0,1’i, yalnızca 0,0005 gram, eşiği belirler. “Ürünümüz çok büyük, oran düşük çıkar” mantığı bu yüzden çalışmaz.

SVHC eşiğinin yapıştırıcı katmanına göre hesabı

RoHS ve REACH: aynı şey değil

Elektronik sektöründe iki kısaltma çoğu zaman yan yana anılır, ama farklı sorulara cevap verirler. AB, elektrikli ve elektronik ekipmandaki tehlikeli maddeleri 2003’ten bu yana kurallarla sınırlıyor. RoHS, 10 maddeyi homojen malzeme bazında ağırlıkça %0,1 ile sınırlar; kadmiyum için sınır %0,01’dir. Bu maddeler kurşun, cıva, kadmiyum, altı değerlikli krom, PBB, PBDE ve dört fitalattır (DEHP, BBP, DBP, DIBP).

Kriter	REACH	RoHS
Hukuki niteliği	AB tüzüğü (1907/2006)	AB direktifi
Kapsam	Neredeyse tüm kimyasallar, karışımlar ve eşyalar	Elektrikli ve elektronik ekipman
Madde listesi	Aday Liste, düzenli olarak genişler	10 sınırlı madde
Eşik	Parça başına ağırlıkça %0,1 (bilgi yükümlülüğü)	Homojen malzeme başına %0,1, kadmiyum %0,01 (yasak sınırı)
Ne ister?	Bilgi aktarımı, bildirim, gerektiğinde izin ve kısıtlama	Sınırın aşılmaması
Aşılırsa	SVHC aşımı tek başına yasak değildir, bilgi yükümlülüğü doğurur	Ürün AB pazarına giremez (istisna yoksa)

Tablodaki en önemli satır sonuncusudur. RoHS’ta sınırı aşan bir malzeme, belirli bir istisna kapsamında değilse ürünü pazarın dışında bırakır. İstisnalar keyfî değildir; her istisna başvurusunun ayrıntılı gerekçeyle ve standart bir formatta yapılması gerekir. REACH’teki SVHC aşımı ise kendi başına bir yasak değildir, ama bilgi verme ve bildirim yükümlülüğünü tetikler. Ayrıca bir madde Aday Listeden sonra izin (Annex XIV) veya kısıtlama (Annex XVII) listesine geçerse durum değişir, kullanım fiilen yasaklanabilir.

Kısacası “RoHS uyumlu malzeme” kullanmak REACH dosyanızı tamamlamaz. Bir yapıştırıcı RoHS’un 10 maddesinden hiçbirini içermeyip Aday Listedeki başka bir maddeyi %0,1’in üzerinde içerebilir. İki kontrol listesi ayrı tutulmalıdır.

Bir membran anahtarda hangi parçalar incelenir?

Sektörde yaygın bir yanlış, RoHS ve REACH’in yalnızca elektronik kartı ilgilendirdiğini düşünmektir. Oysa membran anahtarlar gibi elektromekanik bileşenler de bu mevzuatın kapsamındadır ve her homojen malzeme ayrı ayrı değerlendirilir. Tipik bir membran anahtarın katmanları ve her birinde sorulması gereken sorular şöyledir:

Katman / parça	Tipik malzeme	Uyumluluk açısından sorulacak soru
Grafik ön yüz	Polyester veya polikarbonat film	Filmin ve üzerindeki serigrafi mürekkeplerinin, verniklerin madde içeriği nedir?
Ayırıcı ve montaj yapıştırıcıları	Akrilik veya benzeri bantlar	Yapıştırıcıdaki plastikleştiriciler ve katkılar Aday Listede mi?
İletken devre	Gümüş veya karbon mürekkep baskılı esnek film	Mürekkebin bağlayıcı ve katkı içeriği beyan edilmiş mi?
Metal dome	Paslanmaz çelik, bazen kaplamalı	Kaplama ve alaşım içeriği belgelenmiş mi?
SMD LED ve lehim	Çip LED, lehim alaşımı	Lehimde kurşun var mı, LED tedarikçisinin beyanı güncel mi?
Konnektör ve kuyruk	Plastik gövde, metal pim	Gövde plastiğindeki alev geciktiriciler ve pim kaplaması nedir?
Kabartma ve etiket	Şekillendirilmiş film, panel etiketi	Fosforlu, floresan gibi özel mürekkeplerin içeriği bilinir mi?

Firmaların bildirim yükümlülüğünü atlamasının en sık sebebi, ürünü tek bir parça gibi görmeleridir. Denetimde ise kontrol paneli gibi karmaşık ekipmanların her bir parçası, örneğin üzerindeki plastik film veya metal dome, ayrı ayrı ele alınır. Bir membran anahtar, küçük olmasına rağmen yedi sekiz farklı malzeme içerebilir; her biri dosyada kendi satırını hak eder.

Zorlu ortamlar için tasarlanan panellerde bu liste uzar: UV dayanımlı vernikler, kimyasal temizliğe dayanıklı kaplamalar veya conta malzemeleri de işin içine girer. Malzeme seçiminin dayanıklılık tarafını zorlu koşullar için HMI panel tasarımı rehberimizde anlattık; uyumluluk tarafında ise her yeni malzeme, yeni bir beyan demektir.

REACH uyumluluk dosyası adım adım

Uzmanlar REACH ve RoHS uyumluluğunu bir belgelendirme işinden çok, tedarik zinciri yönetimi olarak görür: yalnızca son ürünü test etmek yetmez, alt tedarikçilerin beyanları ve kimyasal içerik bilgileri dosyada durmalıdır. Bir ekipman üreticisi için uygulanabilir sıra şöyledir:

Ürün ağacını çıkarın. Son ürünü parçalarına ayırın: kasa, kart, membran anahtar, etiket, kablo, vida. Membran anahtarı da kendi katmanlarına bölün.
Her parça için tedarikçiyi ve malzemeyi eşleştirin. Hangi film, hangi mürekkep, hangi yapıştırıcı, hangi dome? Ticari ad yetmez; tedarikçinin malzeme kodunu kaydedin.
Tedarikçilerden yazılı beyan isteyin. REACH için güncel Aday Listeye göre SVHC beyanı, RoHS için 10 maddeye ilişkin uygunluk beyanı. Beyanın hangi Aday Liste sürümüne göre verildiği yazmalıdır.
Boşlukları test ile kapatın. Beyanı olmayan veya şüpheli malzemeler için akredite bir laboratuvarda kimyasal analiz yaptırın. Test, beyanın yerine değil, eksik kaldığı yere konur.
Parça bazlı %0,1 değerlendirmesini yapın. Her parça için SVHC var mı, varsa kendi ağırlığına oranı nedir? Eşiği aşan parça varsa müşteriye iletilecek bilgiyi hazırlayın.
Müşteri bilgilendirmesini ve SCIP verisini hazırlayın. AB’deki alıcınızın SCIP bildirimi için ihtiyaç duyacağı parça tanımını ve madde bilgisini hazır tutun.
Dosyayı güncel tutun. Aday Liste her güncellendiğinde, yeni eklenen maddeleri tedarikçilerinize sorun. Tasarım değişikliği, yeni mürekkep veya yeni yapıştırıcı da dosyayı yeniden açmayı gerektirir.

Bu yedi adımın en çok zaman alanı genellikle üçüncüsüdür. Birden fazla malzeme tedarikçisiyle çalışan, katmanları farklı yerlerden toplayan bir alt yükleniciden doğru beyan almak zordur. Bu yüzden membran anahtar tedarikçinizi seçerken teknik çizim ve fiyat kadar, malzeme bilgisini ne kadar hızlı ve eksiksiz verebildiğine de bakın. Seçim kriterlerini doğru membran anahtar tedarikçisi seçimi yazımızda toplam maliyet açısından ele aldık.

“REACH belgesi” ve “REACH sertifikası” ne anlama gelir?

Arama sonuçlarında “REACH sertifikası almanız zorunludur” gibi ifadelere sık rastlarsınız. Bir satın alma uzmanı “REACH belgenizi gönderin” dediğinde genellikle şu üç şeyden birini ister:

SVHC beyanı: Ürününüzde güncel Aday Listedeki maddelerin parça bazında %0,1’i aşıp aşmadığını belirten, firmanızın imzaladığı yazı.
Test raporu: Akredite bir laboratuvarın, belirli bir numune üzerinde yaptığı analizin sonucu. Yalnızca test edilen malzeme ve test tarihindeki liste için geçerlidir.
Tedarikçi beyanlarından oluşan dosya: Malzeme tedarikçilerinin beyanlarının parça listesiyle eşleştirilmiş hali.

Talebi alırken “hangi Aday Liste sürümüne göre, hangi parça için, hangi formatta?” diye sormak, gereksiz test masrafını önler. Bir test raporu bir defalık bir fotoğraftır; mevzuat periyodik olarak güncellendiği için uyumluluk, sürekli izlenmesi gereken bir süreçtir. Altı ay önceki rapor, araya giren güncellemelerde eklenen maddeleri kapsamıyor olabilir.

Tıbbi cihaz üreticileri için bu dosya ayrıca cihazın teknik dokümantasyonunun bir parçası olur. Burada uyumluluk değerlendirmesinden sorumlu kuruluşunuzun ve mevzuat danışmanınızın beklentisini baştan öğrenmek, tasarım bittikten sonra malzeme değiştirmek zorunda kalmaktan çok daha ucuzdur.

Sık yapılan hatalar

Sahada en çok karşılaşılan hatalar birbirine benzer:

Ürünü tek parça saymak. %0,1’i tüm ürünün ağırlığına göre hesaplamak, en yaygın ve en pahalı hatadır.
RoHS beyanını REACH beyanı sanmak. RoHS’un 10 maddesi Aday Listenin yalnızca küçük bir kısmıyla örtüşür.
Beyanın tarihini kontrol etmemek. Liste güncellendiği halde eski beyanı dosyada tutmak, kâğıt üzerinde uyumlu ama gerçekte eksik bir dosya demektir.
Küçük bileşenleri atlamak. Yapıştırıcı, vernik, konnektör ve etiket, toplam ağırlıkta önemsiz görünür ama parça bazlı hesapta en riskli kalemlerdir.
Tasarım değişikliğini dosyaya yansıtmamak. Yeni bir renk mürekkebi veya farklı bir LED, yeni bir değerlendirme gerektirir.
Bilgiyi yalnızca istenince aramak. Alıcı sorduğunda tedarikçilerden beyan toplamaya başlamak, teslimatı haftalarca geciktirebilir.

Geleneksel mekanik tuş takımlarından membran yapıya geçen firmalar için bir avantaj vardır: daha az hareketli parça, daha kısa bir parça listesi. Bu geçişin teknik tarafını geleneksel tuş takımlarının risklerini anlattığımız yazıda bulabilirsiniz.

Bizim bakışımız: uyumluluk çizim masasında başlar

1995’ten bu yana İstanbul’da membran anahtar ve kontrol paneli üretiyoruz ve ürünlerimiz Almanya, İsviçre ve İtalya gibi ülkelere gidiyor. Bu süre içinde vardığımız sonuç basit: REACH ve RoHS uyumluluğu, ürün bittikten sonra eklenen bir evrak değil, tasarımın ilk gününde verilen malzeme kararlarının sonucudur.

Bir membran anahtarda grafik film, serigrafi mürekkebi, yapıştırıcı, metal dome ve SMD LED aynı çizimin üzerinde buluşur. Her biri ayrı bir kimyasal karar demektir. Bu kararları baştan konuştuğunuzda dosya kendiliğinden oluşur; sonradan topladığınızda ise eksik halkayı bulmak için zincirin başına dönersiniz.

Bu yüzden müşterilerimize şunu öneriyoruz: teklif isterken yalnızca ölçü, tuş sayısı ve adet yazmayın. Ürünün hangi pazara gideceğini ve hangi uyumluluk bilgilerine ihtiyacınız olacağını da baştan belirtin. Kendi tesisimizde komple üretim hattıyla çalışmamız, katmanların ve malzemelerin aynı çatı altında bir araya gelmesi anlamına geliyor. 24-48 saatlik prototip süremiz de, malzeme veya tasarım değişikliğinin numunede hızla denenmesine imkân veriyor. Böylece uyumluluk ihtiyacı yüzünden bir malzeme değişirse, bunu seri üretime geçmeden görürsünüz.

— G&D

Projeniz için doğru membran anahtar

Medikal cihaz, endüstriyel otomasyon, beyaz eşya veya tarım makinesi için bir ön yüz tasarlıyorsanız, çizime göre üretilen düz, kabartmalı, metal dome’lu ve SMD çip LED’li membran anahtarlar, kapaksız esnek membran devreler ve panel etiketleri üretiyoruz. Yıllık 500.000 adede kadar kapasitemizle küçük serilerden büyük projelere kadar çalışıyoruz; tarla ve şantiye koşulları için tarım ve inşaat makinesi panelleri rehberimize de göz atabilirsiniz. Her proje teklifle fiyatlandırılır: çiziminizi ve hedef pazarınızı paylaşın, ürün yelpazemizi inceleyip teklif isteyin.

Sıkça sorulan sorular

REACH deklarasyonu nedir?

REACH deklarasyonu, ürününüzün parçalarında ECHA Aday Listesindeki maddelerin ağırlıkça %0,1’i aşıp aşmadığını belirten yazılı beyandır. Eşik aşılıyorsa beyan, maddenin adını ve güvenli kullanım bilgisini içermelidir. Beyanın hangi Aday Liste sürümüne göre hazırlandığı mutlaka yazmalıdır, çünkü liste güncellendikçe beyan da eskir.

REACH kapsamındaki ürünler nelerdir?

REACH, AB’de üretilen veya AB’ye ithal edilen maddeleri, karışımları ve eşyaları kapsar. Membran anahtar, kontrol paneli, elektronik cihaz, beyaz eşya ve makine gibi bitmiş ürünler “eşya” sayılır ve SVHC bilgi yükümlülüğüne tabidir. Kayıt yükümlülüğü ise esas olarak kimyasal madde üreticilerini ve ithalatçılarını ilgilendirir.

RoHS uyumlu malzeme kullanmak REACH için yeterli mi?

Hayır. RoHS yalnızca 10 maddeyi sınırlar; REACH’in Aday Listesi çok daha geniştir ve düzenli olarak genişler. RoHS’a uygun bir yapıştırıcı veya mürekkep, Aday Listedeki başka bir maddeyi eşiğin üzerinde içerebilir. İki değerlendirme ayrı yapılmalı ve ayrı belgelenmelidir.

REACH testi ne demek, her ürün için zorunlu mu?

REACH testi, bir malzemenin Aday Listedeki maddeleri içerip içermediğini ölçen laboratuvar analizidir. Mevzuat sizden bilgiyi doğru vermenizi ister; bu bilgiyi tedarikçi beyanlarıyla sağlayabiliyorsanız her parçayı test ettirmeniz gerekmeyebilir. Beyanı olmayan veya şüpheli malzemeler için test, dosyadaki boşluğu kapatmanın en güvenilir yoludur.

REACH Uyumluluğu Nedir? Elektronik Panel Üreticileri İçin Rehber

TL;DR

İçindekiler

REACH nedir, kimleri bağlar?