Membran anahtar ve kontrol panelleri için çevresel test şartları: sıcaklık, nem, UV yaşlandırma, IP, tuz sisi. Şartnameye neyi, nasıl yazacağınızı anlatıyoruz.

Çevresel test şartları, bir ürünün kullanım ömrü boyunca karşılaşacağı sıcaklık, nem, güneş ışığı, toz, su, kimyasal ve mekanik zorlanmaların laboratuvarda hangi yöntemle, hangi şiddette, ne kadar süreyle uygulanacağını ve testten sonra ürünün neyi sağlaması gerektiğini tanımlar. Membran anahtar, kontrol paneli ya da grafik ön yüz satın alan bir ekipman üreticisi için bu şartlar şartnamenin en kritik bölümüdür. Doğru yazılırsa numune onayı hızlanır, sahada arıza azalır. Eksik yazılırsa “dış mekâna dayanıklı” gibi ölçülemeyen ifadeler kalır ve sorun ancak ilk saha şikâyetinde ortaya çıkar. Bu rehberde hangi testin neyi doğruladığını, UV yaşlandırmayı, IP derecelerini ve şartnameye girecek cümleleri sektör örnekleriyle anlatıyoruz.

TL;DR

Bir çevresel test şartı beş şeyi birlikte içermelidir: standart ve yöntem, şiddet (sıcaklık, nem, ışınım, derinlik), süre veya döngü sayısı, numune adedi ve kabul kriteri.
Elektronik ürünlerde iklimsel ve mekanik testlerin ana referansı IEC/EN 60068-2 serisidir; UV yaşlandırmada ISO 4892, toz ve su girişinde IEC 60529 (IP kodu) kullanılır.
“IP67” ya da “UV dayanımlı” yazmak yetmez: test raporunda derinlik, süre, ışık kaynağı ve saat bilgisi istenmelidir.
Membran anahtarda test yalnızca ön yüzü değil; yapıştırıcıyı, devre katmanını, metal dome hissini ve LED’leri de kapsamalıdır.
Mevzuat gereği belge gereken durumlarda sonuçlar TS EN ISO/IEC 17025 kapsamında akredite bir laboratuvardan alınmalıdır.

İçindekiler

Çevresel test şartı neyi tanımlar?
Membran anahtarlar için temel test aileleri
UV yaşlandırma testi ve UV dayanımlı overlay
IP derecesi: iki rakamı ayrı ayrı okuyun
Sektörünüze göre hangi testler öne çıkar?
Test şartlarını şartnameye adım adım yazmak
Türkiye’de testi nerede yaptırabilirsiniz?
Bizim bakışımız: test, tasarımın son adımı değil ilk girdisi
Test şartlarınızı panele dönüştürelim
Sık sorulan sorular
Kaynaklar

Çevresel test şartı neyi tanımlar?

Çevresel test, bir ürünün gerçek kullanım koşullarını kontrollü kabinlerde hızlandırılmış olarak yeniden üretir. Türkiye’deki en bilinen test merkezlerinden TÜBİTAK SAGE, çevresel testleri askerî ve sivil alt sistemlerin ömür döngüleri boyunca maruz kalabilecekleri koşullara dayanımının sınanması olarak tanımlar. Aynı kurumun test talep formu da her numune için testin adını ve uygulanacak standart veya metodu ayrı ayrı ister. Bu, şartnamenizin de aynı netlikte olması gerektiğinin iyi bir göstergesidir.

İyi yazılmış bir test şartı şu soruların her birine cevap verir:

Hangi standart ve hangi yöntem? Örneğin “IEC 60068-2-78, sabit nemli ısı”.
Hangi şiddet? Sıcaklık değeri, bağıl nem, ışınım düzeyi, daldırma derinliği.
Ne kadar süre? Saat, gün ya da döngü sayısı.
Ürün çalışırken mi, depoda mı? Çalışma testi ile depolama testi farklı sonuç verir.
Kabul kriteri ne? Örneğin testten sonra tuş direnci, kontak sıçraması, renk farkı, delaminasyon olmaması, LED parlaklığı.

Beşinci madde en sık unutulandır. “72 saat nemli ısı testi uygulanacaktır” cümlesi bir prosedürdür, şart değildir. Şart, testten sonra ürünün hangi ölçümü geçmesi gerektiğini söyler.

Membran anahtarlar için temel test aileleri

Elektrik ve elektronik cihazlarda iklimsel testlerin ortak dili EN 60068 serisidir; seri; soğuk, kuru ısı, nemli ısı, sıcaklık değişimi, titreşim ve şok gibi testleri ayrı bölümlerde tanımlar. Örneğin IEC 60068-2-67, nemli ısı testinin hızlandırılmış sabit durum versiyonunu tarif eder. Aşağıdaki tablo, bir membran anahtarın şartnamesinde en sık karşılaştığımız testleri ve her birinin neyi ortaya çıkardığını özetliyor.

Test	Tipik referans	Membran anahtarda neyi ortaya çıkarır	Kabul kriterine örnek
Soğuk (düşük sıcaklık)	IEC 60068-2-1	Yapıştırıcının sertleşmesi, dome hissinin değişmesi	Tuş kuvveti ve kontak sürekliliği tolerans içinde
Kuru ısı (yüksek sıcaklık)	IEC 60068-2-2	Yapıştırıcının akması, kabartmanın düzleşmesi	Kabartma yüksekliği korunur, kabarcık yok
Nemli ısı	IEC 60068-2-78 / 2-67	Gümüş iletkenlerde göç, katmanlar arası ayrılma	Yalıtım direnci ve kontak direnci limitte
Sıcaklık değişimi / şok	IEC 60068-2-14	Farklı genleşen katmanlarda çatlama, kabarma	Delaminasyon yok, tüm tuşlar çalışır
UV / ışık yaşlandırma	ISO 4892 serisi	Overlay’de sararma, solma, çatlama	Renk farkı ve parlaklık kaybı belirlenen sınırda
Toz ve su girişi	IEC 60529 (IP kodu)	Kenar sızdırmazlığı, kablo çıkışı zayıflığı	İçeride su veya toz izi yok, fonksiyon tam
Tuz sisi	Laboratuvarla belirlenen standart	Konnektör ve metal parçalarda korozyon	Görsel korozyon yok, kontak direnci limitte
Titreşim ve şok	IEC 60068-2-6 / 2-27	Konnektör gevşemesi, dome kayması	Test sırasında ve sonrasında sinyal kesintisi yok
Kimyasal dayanım	Müşteri tanımlı	Dezenfektan, yağ, deterjanla baskının silinmesi	Baskı okunur, yüzey yumuşamaz

Tablodaki standart bölümleri bir başlangıç noktasıdır; her bölümün içinde farklı şiddet seviyeleri vardır. Hangi seviyenin size uyduğu, ürünün nerede ve nasıl kullanılacağına bağlıdır. Her testin membran anahtarda tam olarak neyi doğruladığını daha ayrıntılı merak ediyorsanız membran anahtar dayanım testleri rehberimize göz atabilirsiniz.

UV yaşlandırma testi ve UV dayanımlı overlay

Güneş ışığı alan her panel, ön yüzde (overlay) zamanla renk değişimi, solma ve yüzey çatlaması riski taşır. Tarım makinesi kabinleri, dış mekân şarj üniteleri, otopark ve akaryakıt ekipmanları bu açıdan en zorlu örneklerdir.

UV ışınlarının etkisiyle solmuş ve çatlamış overlay örneği

Test nasıl yapılır, kaç saat sürer?

UV yaşlandırma testi, plastik, boya ve kaplamaların güneş ışığı, sıcaklık ve neme direncini laboratuvarda hızlandırılmış olarak ölçer. Türkiye’de hizmet veren laboratuvarlar bu testte ISO 4892 serisini referans alıp 50, 100, 150 saat gibi periyotlarda renk değişimi, çatlama ve solma analizi yapar. Serinin ikinci bölümü olan ISO 4892-2, ksenon ark ışığı ve nem kullanarak plastiklerde dış mekân yaşlanmasını simüle eder. Ksenon ark, gün ışığının tam spektrumuna yakın bir kaynak olduğu için grafik ön yüzlerde renk kararlılığını görmek açısından genellikle tercih edilir; floresan UV lambalı yöntem ise daha çok UV kaynaklı malzeme bozulmasına odaklanır.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: laboratuvardaki saat ile sahadaki yıl arasında evrensel bir çarpan yoktur. “500 saat = 5 yıl” gibi bir eşitlik, iklim, montaj açısı ve gölgelenme bilinmeden kurulamaz. Bu yüzden UV testini, bildiğiniz ve sahada iyi sonuç vermiş bir referans numuneyle yan yana koşturmak, mutlak saat değerinden daha güvenilir bir karar verir.

UV dayanımlı baskıyı ne belirler?

Bir ön yüzün UV dayanımı tek bir bileşenden gelmez. Şu üçü birlikte değerlendirilmelidir:

Overlay malzemesi ve yüzey kaplaması: Taban film, üzerindeki sert kaplama ya da mat/parlak doku, ışığa tepkiyi doğrudan etkiler.
Mürekkep sistemi: Serigrafi baskıda kullanılan mürekkebin pigment yapısı solmayı belirler. Özellikle kırmızı, turuncu ve floresan tonlar ışığa en hassas renklerdir.
Baskı yönü: Arkadan baskı (ikinci yüzey) yapılan overlay’de mürekkep filmin arkasında korunur; sürtünme ve kimyasala karşı da avantaj sağlar.

Şartnamede “UV dayanımlı overlay” yazmak yerine şöyle bir ifade kullanın: “ISO 4892-2’ye göre X saat ksenon ark maruziyetinden sonra, referans renk numunesine göre renk farkı belirlenen limitin altında kalmalı; çatlama, kabarma ve delaminasyon olmamalıdır.” X değerini ve renk farkı limitini ürünün kullanım yerine göre siz ve üreticiniz birlikte belirlersiniz.

IP derecesi: iki rakamı ayrı ayrı okuyun

IP kodu IEC 60529 standardından gelir ve iki basamaktan oluşur: ilk basamak katı parçacıklara, ikinci basamak sıvılara karşı korumayı gösterir. İki basamak birbirinden bağımsızdır, dolayısıyla her biri ayrı testle doğrulanır.

En sık istenen değerlerden IP67, tam toz geçirmezlik ile 1 metre derinlikte 30 dakikalık geçici daldırmaya karşı koruma anlamına gelir ve test koşulları standartta nettir. IP68 ise farklıdır: “8” seviyesinin derinlik ve süresi üretici ile kullanıcı arasında belirlenir. Bu nedenle “IP68” yazan bir teklif aldığınızda test raporunda derinliği ve süreyi mutlaka görün.

Membran anahtarlar için önemli bir ayrıntı daha var: IP derecesi panelin tek başına değil, montaj yapıldığı kasa ile birlikte elde edilir. Ön yüzün kenar contası, arka yapıştırıcının kasa yüzeyine uyumu ve kablo (tail) çıkışının nasıl kapatıldığı sonucu belirler. Yani test, son montaj geometrisini temsil eden bir numune üzerinde yapılmalıdır. Şartnamenize IP mi, NEMA mı yazmanız gerektiğinden emin değilseniz IP derecesi ile NEMA karşılaştırmamız bu kararı kolaylaştırır.

IP derecesi: iki rakamı ayrı ayrı okuyun — overview diagram

Sektörünüze göre hangi testler öne çıkar?

Aynı membran anahtar, bir ameliyathanede başka, bir biçerdöverde başka zorlanmalarla karşılaşır. Aşağıdaki senaryolar, şartnameyi hazırlarken neyi önceliklendirmeniz gerektiğine dair pratik bir başlangıç sunar.

Medikal cihazlar

Medikal cihazlarda en belirleyici zorlanma genellikle kimyasaldır: ön yüz gün içinde defalarca alkollü veya klorlu dezenfektanlarla silinir. Şartnameye kullanılan dezenfektanların listesini, silme döngüsü sayısını ve testten sonra baskının okunabilirliğini ekleyin. Nemli ısı ve sıcaklık değişimi testleri de cihazın depolama ve taşıma koşullarını kapsamalıdır. Mevzuat tarafında, Resmî Gazete’de 10 Aralık 2021’de yayımlanan düzenleme cihazlara yönelik test, kontrol ve kalibrasyonu ulusal ve uluslararası standartlar ile imalatçı kriterlerine göre yapılan faaliyetler olarak tanımlar ve bu hizmetlerde TS EN ISO/IEC 17025 kapsamında yetkinlik arar. Cihazınızın hangi belgeye ihtiyaç duyduğunu mevzuat danışmanınız ya da onaylanmış kuruluşunuzla birlikte teyit edin.

Endüstriyel otomasyon

Fabrika ortamındaki HMI panellerinde yağ, kesme sıvısı ve toz, titreşim ve elektrik panosunun içindeki yüksek sıcaklıkla birleşir. Kimyasal dayanım listesine sahadaki yağları ve temizleyicileri, iklimsel testlere de pano içi en yüksek sıcaklığı yazın. Titreşim testi, özellikle makineye doğrudan monte edilen panellerde konnektör ve dome sabitlemesini doğrular. Zorlu ortam için tasarım tarafını zorlu koşullar için HMI panel tasarımı rehberimizde ayrıntılı ele aldık.

Beyaz eşya

Bulaşık makinesi, fırın ve çamaşır makinesi panellerinde sıcak buhar, yoğuşma ve deterjan aynı anda etki eder. Nemli ısı testi ve sıcaklık döngüsü burada öne çıkar; kimyasal dayanım listesine kullanıcıların yaygın kullandığı temizlik ürünlerini ekleyin. Yüksek adetli üretimde test numunelerinin seri üretim hattından alınması, sonuçların seriyi temsil etmesini sağlar.

Tarım makineleri

Tarım makineleri, yukarıdaki zorlanmaların neredeyse hepsini bir arada yaşar: kabinde doğrudan güneş, tarlada toz, basınçlı suyla yıkama, gübre ve ilaç kalıntıları, sürekli titreşim. UV yaşlandırma, IP testi ve titreşim testi bu sektörde birlikte istenmelidir. Eldivenle kullanım için tuş hissi ve kabartma da şartnamenin parçası olmalıdır. Konuyu tarım ve inşaat makineleri için dayanıklı HMI panel seçimi rehberimizde adım adım anlattık.

Test şartlarını şartnameye adım adım yazmak

Tedarikçiye gönderdiğiniz çizim ve şartname ne kadar netse teklif, numune ve onay süreci o kadar kısa olur. Biz projelerde şu sırayı öneriyoruz:

Kullanım profilini çıkarın. Ürün iç mekânda mı, dışarıda mı? Doğrudan güneş alıyor mu? Hangi sıcaklık aralığında çalışıyor, hangi aralıkta depolanıyor? Hangi sıvı ve kimyasallarla temas ediyor?
Her zorlanmayı bir teste eşleyin. Güneş için UV yaşlandırma, yıkama için IP testi, kabin içi ısı için kuru ısı gibi. Gereksiz testleri eleyin; her test zaman ve maliyet demektir.
Şiddet ve süreyi yazın. Standart numarasıyla birlikte sıcaklık, nem, saat, döngü ve derinliği belirtin.
Kabul kriterini ölçülebilir yapın. Tuş kuvveti toleransı, kontak direnci, yalıtım direnci, renk farkı, LED’in yanması, delaminasyon olmaması.
Numuneyi tanımlayın. Test, son montaj geometrisini temsil eden numune üzerinde ve belirli adette yapılmalıdır.
Raporlamayı şart koşun. Test raporunda yöntem, cihaz, koşullar, süre ve ölçüm sonuçları yer almalıdır. Belge gerekiyorsa laboratuvarın akreditasyon kapsamı rapora uygun olmalıdır.

Örnek bir şartname maddesi şöyle görünebilir: “Panel, IEC 60068-2-14’e göre belirlenen sıcaklık aralığında 50 döngü sıcaklık değişimine tabi tutulacaktır. Test sonrasında tüm tuşlar fonksiyonel olmalı, tuş kuvveti başlangıç değerine göre belirlenen tolerans içinde kalmalı, katmanlar arasında ayrılma ve kabarma görülmemelidir.” Değerler sizin ürününüze göre değişir; önemli olan cümlenin yapısıdır.

Türkiye’de testi nerede yaptırabilirsiniz?

Türkiye’de çevresel test hizmeti veren kamu ve özel laboratuvarlar bulunuyor. TÜBİTAK SAGE, çevre şartları testleri için çevrim içi bir talep formu üzerinden başvuru alıyor. Özel laboratuvarlar ise genellikle iklimsel, mekanik ve korozyon testlerini birlikte sunuyor.

Laboratuvar seçerken ilk kontrol, akreditasyon kapsamıdır. Bir laboratuvarın TÜRKAK akreditasyonu olması, istediğiniz testin de kapsamda olduğu anlamına gelmez. Türk Akreditasyon Kurumu’nun e-Devlet’teki sorgulama hizmeti ile kuruluş türüne, ile ve akredite edildiği kapsama göre arama yapabilir, ihtiyaç duyduğunuz standardın kapsamda olup olmadığını teklif öncesinde doğrulayabilirsiniz.

Geliştirme aşamasındaki ön testler (ön uygunluk) için akreditasyon her zaman şart değildir; tasarımı erken aşamada elemek için hızlı ve ucuz bir yol olabilir. Ancak müşteriye, ihaleye ya da mevzuata sunulacak rapor için akredite laboratuvar sonucu isteyin.

Bizim bakışımız: test, tasarımın son adımı değil ilk girdisi

1995’ten bu yana İstanbul’da membran anahtar ve kontrol paneli üretiyoruz. Bu sürede gördüğümüz en yaygın hata, çevresel test şartlarının tasarım bittikten sonra, çoğu zaman bir müşteri talebi ya da saha şikâyeti üzerine şartnameye eklenmesi. O noktada malzeme, yapıştırıcı ve katman yapısı çoktan seçilmiş oluyor; test başarısız olursa çizime geri dönmek gerekiyor.

Bu yüzden müşterilerimizden test şartlarını teklif aşamasında, çizimle birlikte paylaşmalarını istiyoruz. Ürünün güneş alıp almayacağını, hangi kimyasalla silineceğini, hangi IP seviyesinin hedeflendiğini bilirsek overlay malzemesini, serigrafi mürekkebini, kabartma tipini, metal dome ve SMD LED yerleşimini en baştan buna göre seçebiliyoruz.

24-48 saatlik prototip süremiz burada somut bir fark yaratıyor: numuneyi hızla elinize ulaştırdığımızda çevresel testleri de proje takviminin başına çekebiliyorsunuz. Bir test başarısız olursa revizyon haftalar değil günler alıyor. Tüm üretim hattının İstanbul’daki kendi tesisimizde olması, test numunesiyle seri ürünün aynı süreçten çıkmasını sağlıyor; bu da test sonucunun seriyi gerçekten temsil etmesi demek. Almanya, İsviçre ve İtalya gibi ülkelere yaptığımız ihracatta da müşterilerimizin şartnamelerinde en çok sorulan konu, numunede görülen dayanımın seri üretimde korunması oluyor.

— G&D

Test şartlarınızı panele dönüştürelim

Çevresel test şartlarınızı netleştirdiyseniz sıradaki adım, bu şartları karşılayacak yapıyı seçmek. Güneş ve yoğun kullanım için metal dome’lu kabartmalı membran anahtarlar, karanlık ortamlarda durum göstergesi gereken paneller için SMD çip LED’li membran anahtarlar üretiyoruz. Tüm seçenekleri ürünler sayfamızda görebilir, çiziminizi ve test şartlarınızı gönderip projeye özel teklif alabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Tuz sisi testi nedir, membran anahtar için gerekli mi?

Tuz sisi testi, ürünü kapalı bir kabinde tuzlu su buharına maruz bırakarak korozyon direncini hızlandırılmış biçimde ölçer. Membran anahtarın kendisinden çok konnektör, metal arka plaka ve kasa bağlantılarını ilgilendirir. Deniz kenarında, gemide, tarımda gübreyle temas eden ya da kışın tuzlanan yollarda çalışan ekipmanlarda şartnameye eklenmesini öneriyoruz.

Sızdırmazlık testi nasıl yapılır?

Membran panellerde sızdırmazlık genellikle IEC 60529’a göre IP testiyle doğrulanır: toz için toz kabininde, su için seçilen seviyeye göre damlatma, püskürtme, jet veya daldırma uygulanır. Test, panel kasaya monte edilmiş haldeyken yapılmalıdır; çünkü sızıntı çoğunlukla kenar yapıştırıcısından ve kablo çıkışından gelir. Testten sonra hem içeride su veya toz izi hem de tuşların fonksiyonu kontrol edilir.

UV yaşlandırma testi kaç saat olmalı?

Tek bir doğru süre yoktur; laboratuvarlar 50, 100, 150 saat gibi periyotlarla başlayıp ürünün kullanım yerine göre daha uzun süreler uygular. İç mekân ürününde kısa bir test yeterli olabilirken doğrudan güneş alan tarım veya dış mekân panellerinde çok daha uzun maruziyet istenir. En güvenilir yöntem, sahada iyi sonuç vermiş bir referans numuneyle karşılaştırmalı test yapmaktır.

Test raporu için akredite laboratuvar şart mı?

Tasarım doğrulaması ve ön testler için şart değildir, hızlı karar almak için akreditasyonsuz testler de iş görür. Ancak müşteriye, ihaleye veya mevzuata sunulacak raporlarda TS EN ISO/IEC 17025 kapsamında akredite bir laboratuvar sonucu istenir. Laboratuvarın akreditasyon kapsamında ilgili standardın bulunduğunu TÜRKAK sorgulamasıyla teyit edin.

Çevresel Test Şartları: Membran Anahtarda Neyi, Nasıl Yazmalı?

TL;DR

İçindekiler

Çevresel test şartı neyi tanımlar?

Membran anahtarlar için temel test aileleri